Wat mij de laatste maanden in allerlei discussies opvalt, is dat het doel van wat wij nog altijd communicatie noemen, grondig verschoven is. Vroeger, of laat ons zeggen: in de dagen dat men nog deed alsof woorden ergens voor dienden, moest een gesprek ons slimmer maken. Gij zegt iets, ik probeer te begrijpen wat ge bedoelt. Ik zeg iets, gij doet dezelfde moeite. Daarna schuiven wij onze gedachten over de tafel, tussen de koffievlekken en de kruimels, en komen we misschien tot iets dat steviger staat dan een stok in de modder.
Lezen op subtrack (voor de liefhebbers)
Daarvoor zijn twee zaken nodig. Niet veel, zou men denken. Geen wierook, geen academisch gewaad, geen commissie met broodjes. Gewoon correcte feiten en een beetje logica. Een feit is iets wat wij allebei erkennen als werkelijkheid, omdat het observeerbaar en controleerbaar is. Een boom voor uw neus bijvoorbeeld. Ge kunt daar een genuanceerde mening over hebben, ge kunt zelfs vinden dat die boom op een andere plaats beter tot zijn recht zou komen, maar als ge doorloopt, zal hij uw neus corrigeren. Dat is het voordeel van feiten. Zij discussiëren kort.
Logica is de manier waarop ge uit die feiten behoorlijke conclusies trekt, zonder onderweg uw broek te verliezen. Wij noemen die feiten dan premissen, omdat sommige woorden blijkbaar pas ernstig klinken wanneer ze uit het Latijn komen gekropen. Door de eeuwen heen hebben mensen daar regels in ontdekt. Niet voor de lol. Niet omdat Aristoteles op een regenachtige middag niets beters te doen had. Maar omdat de wereld anders één grote toog wordt waar iedereen tegelijk gelijk heeft en niemand nog weet waar de deur is.
Die aanpak, feiten verzamelen en er met redelijke gevolgtrekkingen iets mee doen, heeft ons door de eeuwen heen zowat alles gegeven wat wij nu achteloos gebruiken terwijl wij op het scherm tikken alsof het uit een struik is gegroeid. Wetenschap. Geneeskunde. Bruggen die blijven staan. Computers. Elektriciteit. De kraan waar water uit komt zonder dat ge eerst een geit moet offeren. Ge moogt dat hoogdravend vinden. Ge moogt het elitair noemen. Dat verandert er niets aan. Een feit vraagt niet of het u bevalt. Het staat daar, met zijn jas aan, en wacht tot ge klaar zijt met tegensputteren.
In discussies merk ik dat het niet langer gaat over elkaar slimmer maken. Niet over inzichten verbreden. Niet over iets bijleren. Neen. Het gaat over winnen. Gelijk halen. De ander tegen de muur zetten en nadien doen alsof dat een bijdrage was aan het publieke debat. Feiten controleren? Liever niet. Dat is lastig werk en het maakt de handen vuil. Bovendien kan het gebeuren dat ge ongelijk hebt, en dat is tegenwoordig blijkbaar erger dan kiespijn zonder verdoving.
Mijn God, wat voor waanzinnige onjuistheden een mens dan tegenkomt. Ge kunt het u nauwelijks voorstellen, tenzij ge ooit een kelder hebt opengedaan waar twintig jaar vocht en oude confituurpotten samen hebben mogen nadenken. En durf niemand op een fout te wijzen. Zelfs niet met onderbouw. Zelfs niet met onderzoeken, cijfers of primaire bronnen. Hun foute feiten zijn feiten geworden. Heilig verklaard door herhaling, gedeeld door tante Rita en dus onaantastbaar.
Het verdedigingsritueel verloopt meestal keurig in vier stappen. Eerst krijgt ge te horen dat ge de feiten niet kent. Daarna wordt de realiteit zelf in twijfel getrokken, alsof de boom voor uw neus misschien een opinie is van de houtlobby. Vervolgens slaat men u met een bron om de oren die ongeveer de betrouwbaarheid heeft van een wolf die een konijn verzekert dat hij alleen even aan zijn pels wil ruiken. En ten slotte zijt ge een fascist, een censor, een vijand van de vrije meningsuiting, omdat ge zo brutaal waart te vragen of water misschien nat is.
En dan is er nog de logica. Ik schreef ooit voor Jehosias.com een kleine minicursus. Wat hulp voor elke dag, zeg maar, een zaklamp voor wie in de kelder van zijn eigen gelijk verdwaald is. Maar wijs dit soort betweters vooral niet op logische fouten. Dan zijt ge plots deel van alles wat vals, elitair en verdacht is. Waag het niet uit te leggen dat zonder logica de wereld zoals wij die kennen niet zou bestaan. Zelfs de computer of tablet waarop zij hun onzin rondstrooien, zou er niet zijn. Maar goed, dat is dan blijkbaar ook alleen maar mijn mening. Zij hebben immers recht op de hunne, zelfs wanneer die op drie poten door de kamer strompelt en tegen de kast plast.
Jawel, het konijn mag vinden dat de wolf alleen maar aan zijn pels wil ruiken, omdat het weet hoe fijn die riekt. Dat is zijn goed recht. Het probleem begint pas wanneer de kaken dichtslaan. Dan wordt het onderscheid tussen mening en werkelijkheid doorgaans snel duidelijk. Alleen ligt het konijn dan al in twee nette helften in het gras.
Omdat het mij ergert, en omdat ik u ondanks alles toch nog niet helemaal wil opgeven, geef ik u per uitzondering enkele eenvoudige tips mee om discussies enigszins ordelijk te houden. Een universitair diploma zult ge met deze vijf regels niet halen. Ge krijgt er geen toga bij, geen titelplaatje op uw deur en vermoedelijk ook geen beter karakter. Maar misschien kunt ge er een gesprek mee voeren zonder dat het eindigt in schuim, verwijten en een link naar een website die eruitziet alsof ze onder een brug wordt gehost.
Check de feiten. Begin elke discussie met te controleren of ge over hetzelfde spreekt. Wat wordt precies beweerd? Waar komt die zekerheid vandaan? Is ze controleerbaar? Staat er een bron onder die niet zelf op drijfzand woont? Kunt ge het daar niet over eens worden, stop er dan mee. Ge kunt evengoed een gesprek voeren met een baksteen. Die liegt tenminste niet terug.
Voorbeelden zijn geen bewijs. Reclamejongens, goeroes, politici, volksmenners en influencers verkopen u graag voorbeelden alsof het bewijzen zijn. Dat is handig, want een voorbeeld heeft een gezicht en bewijs heeft meestal werk nodig. Maar een anekdote bewijst niets buiten haar eigen kleine hok. Dat uw nonkel ooit iets meemaakte, is interessant voor aan tafel. Niet voor de geschiedenis van de mensheid.
Citaten zijn ook geen bewijs. Uitspraken van slimme of beroemde mensen zijn soms mooi. Soms zelfs juist. Maar zij bewijzen op zichzelf niets. Een citaat heeft alleen betekenis binnen zijn context. Haalt ge het daaruit, dan wordt het al snel een opgezette vos op de schouw, indrukwekkend voor wie niet te dicht kijkt, morsdood voor wie het wel doet. Laat niemand een uitspraak van een ander gebruiken als vervanging voor eigen inzicht.
Onderzoek uw aannames. Het is niet omdat iedereen iets zegt dat het waar is. Soms heeft de enkeling gelijk. Dat gebeurt. De geschiedenis heeft daar hier en daar een voorbeeld van laten slingeren. Maar als ge zelf die enkeling zijt, wees dan voorzichtig. De kans dat ge Galileo zijt, is klein. De kans dat ge gewoon Roger met slechte wifi zijt, is aanmerkelijk groter.
Denk vanuit het grotere, niet vanuit het kleinere. Een kat heeft vier poten. Mijn hond heeft vier poten. Dus mijn hond is een kat. Dat werkt niet. Toch redeneren mensen dagelijks zo, maar dan met meer woorden en een ernstiger gezicht. Begin bij de algemene regel, kijk of uw voorbeeld er werkelijk onder valt, en trek dan pas een conclusie. Niet omgekeerd. Anders bouwt ge een huis op een luciferdoosje en zijt ge verbaasd dat de voordeur scheef hangt.
Dat is allemaal niet ingewikkeld. Het vraagt alleen wat nederigheid, en dat is tegenwoordig blijkbaar schaarser dan gezond verstand in een commentaarsectie. Feiten zijn niet optioneel. Logica is geen elitair accessoire. Wie zonder beide discussieert, rijdt zonder remmen de straat op en noemt de ravage achteraf vrijheid van meningsuiting.
Weekteksten kunt ge hier downloaden
