Het volk tegen de elite. Het is zowat de basisstrategie geworden van iedereen die iets van ons wil hebben. Men gaat aan “onze” kant staan, trekt een ernstig gezicht, wijst naar boven en zegt dat daar de schuld zit. Daarna volgen enkele boude uitspraken die goed klinken in een kort filmpje en precies diep genoeg gaan om het verstand niet te hinderen. En hup, wij zijn vertrokken. Wij, dat wil zeggen de groep waarin de spreker ons graag opsluit. Wij zijn goed, eerlijk, misbegrepen en uitgebuit. Zij zijn slecht, vals, decadent, wereldvreemd, profiteurs. De werkelijkheid wordt in twee bakken gegooid. Dat ruimt lekker op.
Wij, het volk, “we the people”, zoals men in Amerika plechtig zegt wanneer men met de vlag in de hand het meubilair begint te slopen, zijn een organisme met een slecht geheugen. Keer op keer zien we figuren uit de elite opstaan om de elite te vervloeken. Dat is een mooie oefening in buigzaamheid. Zij komen uit de betere scholen, de betere netwerken, de betere salons, maar trekken voor de gelegenheid werkkledij aan over hun maatpak. Vervolgens eindigen ze niet als bevrijders, maar als kleine minaretten van waarheid, als alleenheersers van verstand, als mensen die zo dicht bij het volk staan dat niemand nog tussen hen en de macht mag komen.
Ge ziet het in de politiek, ge ziet het in de media, ge ziet het in de wereld van influencers en zelfbenoemde gidsen. De kruistocht tegen online waanzin gaat vrolijk verder, lees er de vorige stukken gerust op na, dan zijt ge weer helemaal mee. Waarom blijven wij zulke lieden geloven wanneer zij met leugens, halve waarheden, opgeblazen emoties en hier en daar een snuifje wetenschap dat moedwillig verkeerd wordt uitgegoten, onze tijd, aandacht en steun opeisen? Wat maakt dat wij een systeem dat ons, met al zijn roest en gaten, decennialang enigszins beschermde tegen oorlog, armoede en willekeur zo graag op de schop willen zetten om iemand anders een ladder naar boven te geven? Een ladder die meestal op onze rug staat.
Of het nu gaat over macht, geld, aandacht of de zalving van een kwetsbaar ego, het recept blijft opvallend gelijk. Verdeel en heers. Caesar kende het al, al moest die zich nog behelpen zonder podcastmicrofoon. Deel de wereld in twee kampen. Het uwe is vanzelfsprekend het goede. Leer de mensen hoe de wereld werkelijk werkt, wat waar is, wat leugen is, wie hun vijand is en vooral bij wie zij moeten blijven terugkomen voor uitleg. De juistheid van uw boodschap is bijzaak. Het gaat om de temperatuur. Stook op, polariseer, en klaag daarna met een ernstig gezicht dat de samenleving zo verdeeld is. Creëer het probleem en verkoop vervolgens de oplossing. Of die oplossing deugt, doet er minder toe. Als zij maar van u komt.
Commerciële bedrijven gebruiken die techniek al eeuwen. Praat mensen eerst een gebrek aan en verkoop vervolgens de zalf, het poeder, de cursus, de verzekering of het abonnement. Een probleem met marge is tenslotte een zegen voor wie facturen schrijft. Influencers doen net hetzelfde. Vertel mensen dat ze bedrogen worden, vergiftigd worden, dom gehouden worden, slecht eten, verkeerd denken, niet wakker genoeg zijn of door een geheimzinnige elite worden uitgeperst. Bied daarna de oplossing aan: uw video’s, uw nieuwsbrief, uw boek, uw supplement, uw community. Dat brengt geld in het laatje. En geld heeft zelden last van scrupules.
Waagt iemand het de juistheid van uw beweringen aan te klagen, schreeuw dan over vrijheid van meningsuiting. Roep, tier, stamp tegen de tafel en verklaar uzelf tot slachtoffer van censuur. En probeer intussen de mening van de ander zo luid mogelijk te verdrinken. Uw volgers brengen immers niet alleen geld binnen, ze vormen ook een handige frontlinie. Een digitale elitetroep die iedereen die u tegenspreekt aanvalt, besmeurt of verdacht maakt. Vrijheid van meningsuiting betekent dan de vrijheid om uw mening uit te baten, maar zeker niet de vrijheid van een ander om uw verdienmodel te beschadigen met feiten.
En zo zijn wij mensen nu eenmaal. Zodra we ons bekeerd hebben, trekken we de gordijnen dicht. We veranderen niet graag van gedacht. We zoeken bevestiging bij onze goeroe, zijn acolieten, zijn commentaarsectie en zijn zorgvuldig opgebouwde koor. Alles wat wringt, noemen we verdacht. Alles wat past, noemen we bewijs. Een mens kan zichzelf buitengewoon goed bedriegen, zeker wanneer hij daar dagelijks hulp bij krijgt.
Van dictator tot influencer, het werkt allemaal volgens dezelfde smerige eenvoud. Trek de stoute schoenen aan, verzamel wat onzin, meng er een halve waarheid doorheen, kruid met verontwaardiging en dien heet op. De schade die ge links en rechts aanricht bij mensen, gezinnen, reputaties, portefeuilles en vertrouwen, kunt ge best negeren. Focus op uw bankrekening, uw volgers en uw zelfbeeld. De rest is collateral damage, een term die men heeft uitgevonden om het bloed niet te hoeven ruiken.
Ja, het ergert mij mateloos. We reguleren alles. De kleur van uw voordeur, wat ge op een verkoopsite aanbiedt, hoe ge uw huis verwarmt, wat ge op uw onkruid moogt sproeien en vermoedelijk binnenkort ook de morele stand van uw dakgoot. Maar wie met voldoende bereik de geestelijke, financiële en maatschappelijke gezondheid van mensen beschadigt, kan zich verschuilen achter vrijheid van meningsuiting. Een nuttig recht, absoluut. Maar ook een handig gordijn wanneer men er een bedrogskraam achter zet.
Begrijp me niet verkeerd. Ik ben een voorstander van vrije meningsuiting. Zonder die vrijheid blijft alleen een nette rij stilzwijgende mensen over en daar is nog nooit een samenleving beter van geworden. Maar een mening is iets anders dan bewuste misleiding. En als die misleiding zogezegd onbewust gebeurt, terwijl de bankrekening groeit, de klachten toenemen en de schade zich opstapelt, dan is het probleem misschien nog fundamenteler. Noem het gerust een mening, maar laat het dan minstens iets zijn dat een stoel heeft, feiten, nadenken, logica, realiteit. Niet alleen angst, wensdenken en een thumbnail met vuur in de ogen.
We hebben specificaties voor toestellen, voedsel, speelgoed, verwarmingsketels, verlengkabels en verfpotten. Een broodrooster mag u niet zomaar in brand steken zonder dat iemand daar een norm voor heeft bedacht. Kunnen wij dan werkelijk niet vragen dat publieke beweringen, zeker wanneer ze geld opleveren en mensen in beweging zetten, aan enkele minimale eisen voldoen? Dat zij niet aantoonbaar vals zijn. Dat zij niet drijven op opgeklopte angst. Dat er een basis van logica onder ligt. Dat wie beweert de waarheid te verkopen, minstens kan tonen waar hij haar heeft gekocht.
Misschien droom ik. Dat kan. Maar veel pijnlijke zaken in deze wereld zijn begonnen met leugens en misleiding, netjes verpakt als meningen. Men heeft er oorlogen mee gevoed, groepen mee opgejaagd, mensen mee beroofd, reputaties mee gesloopt en samenlevingen mee vergiftigd. Een sigaretje zo nu en dan is ongezond, zeker. Maar een leugen met volgers, een microfoon en een businessmodel lijkt mij gevaarlijker. Die gaat niet alleen in uw longen zitten. Die nestelt zich in uw hoofd en noemt zichzelf vrijheid.
U kunt de teksten van Het Punt gratis downloaden in het winkeltje
